Drukuj

 

Hasła do słownika najważniejszych terminów złotniczych zostały zaczerpnięte z następujących źródeł:

 

BANDKOWSKI ANDRZEJ (B.A.)

„Biżuteria artystyczna – kurs wytwarzania”, Wrocław 2014

 

BARAN MARTA (B.M.)

"Biżuteria grecka i rzymska w świetle portretów fajumskich", rozprawa doktorska, Toruń 2012

 

GRADOWSKI MICHAŁ (G.M.)

„Dawne złotnictwo. Technika i terminologia”, Warszawa 1984

 

KOŁKÓWNA STANISŁAWA (K.S.)

"Biżuteria" [w:] "Kultura materialna starożytnej Grecji" red. K. Majewski, t. III, Warszawa 1978

 

PAJĄCZKOWSKI MARIUSZ (P.M.)

„Hasło tegorocznego konkursu jest skomplikowane nawet dla samych pomysłodawców…”  [w:] „Granice sztuki globalnej. Rzemiosło. Design. Szutka”, Legnica 2010

 

ROCHACKI A. JACEK (R.A.J.)

"Traktat o sztuce złotniczej Benvenuta Celliniego", Kazimierz Dolny 2014

 

 

 


 

 

 


 

AGRAFA – zob. ZAPINKA

 

APLIKACJA – dekoracja tkaniny powstała poprzez naszycie wzorów wyciętych z innej tkaniny  lub innego materiału. Terminem tym określa się niekiedy również ozdoby wycięte z blachy srebrnej lub złotej i naszyte na tkaninę (G.M.).

AŻUR – wycięcie ornamentu na wylot w materiale – najczęściej w blasze, z której wykonany jest dany obiekt. Tak powstała zdobina spełniała też niekiedy funkcję użytkową, jak na przykład w górnych częściach srebrnych solniczek, gdzie przez wycinanie na wylot otwory, tworzące ozdobny wzór, sypano sól. Podobnie robiono cukierniczki do cukru pudru, którym posypywano pieczone mięso. (J.A.R.)

 


 

BALSAMKA – zob. WISIOR

BARWIENIE – czynność ma ta na celu uzyskanie efektów barwnych w stopach metali szlachetnych przez odpowiednie dobranie domieszek, bądź zastosowanie reakcji chemicznych na powierzchni tych stopów. (G.M.)

BEJCOWANIE – usuwanie chemiczne z powierzchni wyrobów wszelkich zanieczyszczeń. Przeprowadza się je w kąpielach zimnych i gorących przez wygotowanie w odpowiednim roztworze. (B.A.)

BIZA – część PIERŚCIENIA

BIŻUTERIA – każda trójwymiarowa ozdoba ciała lub stroju, niezależnie od stosowanych technik i materiałów. (P.M.)

BIŻUTERIA (2) - wszystkie rodzaje wytworów noszonych przez kobiety i mężczyzn o charakterze ozdób czy też emblematów, stanowiących o sprawowanej przez nich władzy świeckiej bądź duchownej. mogą być one wykonane z metali szlachetnych, kolorowych, żelaza, kamieni szlachetnych i półszalchetnych, bursztynu, kości słoniowej (i innych rodzajów Kości), rogu, muszli, gliny, drewna oraz szkła. (K.S.) 

BIŻUTERIA ARTYSTYCZNA – to część BIŻUTERII, która charakteryzuje się z indywidualnym podejściem wytwórcy do przedmiotu, oraz zachowaniem jej funkcji użytkowej. Jest inspirowana wcześniejszymi projektami lub biżuterią historyczną, ale dla zachowania jej charakteru artystycznego niezbędny jest intelektualny wkład wykonawcy. (P.M.)

BIŻUTERIA AUTORSKA – wykonywana jest przez Autora – artystę plastyka (w skrócie: przez absolwenta wyższej uczelni artystycznej, członka związku twórczego lub osoby posiadającej aktualne uprawnienia do wykonywania zawodu artysty plastyka, nadawane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki do początku lat 90–tych), charakteryzująca się indywidualnym projektem, autorską techniką wykonania, stworzoną przez siebie linią wzorniczą, indywidualnym elementem zdobniczym itp. (P.M.)

BRANSOLETA – (staropol. MANELA, NARAMIENNIK) – kolista ozdoba ręki (u ludów pozaeuropejskich także nogi). Dawniej wykonywana parami – na obie ręce. Bransolety miały formę sztywnych obręczy (zamkniętych lub otwartych) lub połączonych ze sobą segmentów albo ogniw łańcuch; czasem robione z plecionki, nierzadko dekorowane drogimi kamieniami i różnymi rodzajami emalii. (G.M.)

BRELOK – zob. WISOR oraz DEWIZKA

BROSZA – zob. ZAPINKA

 


 

CIĘCIE PIŁĄ TARCZOWĄ - piła tarczowa używana do cięcia większych elementów czy materiałów potrzebnych do wykonania własnoręcznie jakiegoś narzędzia. Odmianą piły tarczowej jest separator mocowany z prostnicy. Separatory w postaci cienkich frezów stalowych, tarczek z nasypem diamentowym czy dyski separujące mogą być stosowane do różnych materiałów.  (B.A.)

CIĘCIE PIŁĄ TAŚMOWĄ - piła taśmowa używana do cięcia większych elementów czy materiałów potrzebnych do wykonania własnoręcznie jakiegoś narzędzia.  Piły taśmowe używane są głównie w stolarstwie, ale mała piła taśmowa lub jej odmiana z brzeszczotem drutowym do wycinania w metalu i w innych materiałach może być bardzo przydatna. (B.A.)

CIĘCIE PIŁĄ ŚLUSARSKA – piła ślusarska używana do cięcia większych elementów czy materiałów potrzebnych do wykonania własnoręcznie jakiegoś narzędzia. To brzeszczot zamocowany w podłużnej ramce ze śrubą umożliwiającą jego naciągnięcie. Ząbki brzeszczotu powinny być skierowane do przodu – tnie się pchając piłę do siebie. Cięty materiał musi być unieruchomiony w imadle stołowym. (B.A.)

CHRYZOGRAFIA – zob. INKRUSTRACJA

CYZELOWANIE - to technika wykańczania rzeźb odlewanych z metalu, tzn. likwidowanie śladów  odciętych układów wlewowych, ujednolicanie faktur na wyrobach lub ich wygładzanie. Podstawowe narzędzia techniki: młotek cyzelerski, młotki służące do klepania oraz punce – metalowe pręty wykonywane ze stali narzędziowej, o różnie ukształtowanych końcach, którymi kształtuje się lub fakturuje blachę uderzając w drugi koniec młotkiem. (B.A.)

CZAPRAG – zob. ZAPINKA

CZÓŁKO – tekstylna opaska otaczająca głowę, do której przyczepiano KABŁACZKI SKRONIOWE (G.M.)

CZTERY C – schemat dla opisania diamentu lub brylantu – dla pełnego opisania diamentu o szlifie brylantowym lub starszym szlifie fasetowym oraz niektórych innych kamieni drogocennych, szlifowanych fasetowo, stosuje się opisanie danego kamienia według następujących czterech parametrów, zwanych schematem czterech C: Carat, czyli karat – to parametr określający masę (wagę) kamienia podawaną w karatach. Jeden karat (ct) to 0,2g. (UWAGA: karat oznaczany jako „kt” to jednostka oznaczania tzw. próby metali szlachetnych lub stopów, gdzie próba 24 kt oznacza czysty kruszec); color, czyli barwa. Ocena koloru wskazuje stopień nasycenia barwą żółtą, co jest typowe dla znacznej większości diamentów, gdyż kamienie bezbarwne, nazywane niekiedy kamieniami czystej wody, występują niezmiernie rzadko, tak samo jak rzadko spotyka się diamenty w różnych innych kolorach. Istnieją specjalistyczne określenia i skale dla opisania barwy danego kamienia; clarity – czystość. Diament, będący wszak tworem naturalnym, posiadają liczne wtręty. Przybierają one najróżniejsze formy i często nie są widoczne gołym okiem. Określenie czystości kamienia przeprowadza się pod dziesięciokrotnym powiększeniem i opisuje ilość oraz typ zanieczyszczeń, stosując specjalistyczne skale i określenia, co umożliwia ocenę, wpisanie danego kamienia do jednej kategorii czystości. Oczywiście, że ilość i typ zanieczyszczeń wpływa na tzw. brylancję i przejrzystości, czyli na poziom jakości i wartości danego kamienia; Cut – szlif. W zależności od bardziej czy mniej prawidłowego szlifu, dany kamień zyskuje szanse ukazania swego piękna, ognia, gry świateł, blasku, czyli tzw. brylancji. Sensem wymyślnych szlifów fasetowych, liczby i wielkości faset oraz kątów, pod którymi są one wyszlifowane, jest bowiem zapewnienie właściwej „wędrówki” promieni światła w danym kamieniu. (J.A.R)

 


 

DEWIZKA – pierwotnie krótka taśma ozdobiona suwakami, przypinana do zegarka noszonego w kieszeni i wystająca na zewnątrz; w nowszych czasach dewizki były wykonywane w formie metalowego łańcuszka lub plecionki (czasem robionej z włosów) i przypinane drugim końcem do kamizelki. Przy dewizkach noszono dekoracyjne BRELOKI, niekiedy pieczątki i kluczyki. Od wieku XIX najbardziej okazała ozdoba cywilnego stroju męskiego. (G.M.)

DIADEM – kolista ozdoba głowy, opaska; w starożytności oznaka władzy, niejako prototyp korony w czasach nowożytnych – część składowa najokazalszych garniturów biżuterii damskiej (szczególnie modny w 1 poł. XIX w.) (G.M.)

 


 

EGETA – zob. KITA

EMALIOWANIE – technika polegająca na ozdabianiu wyrobów złotniczych cienkimi warstwami kolorowego szkliwa, które topiąc się przyczepia się do metalu. Emalia to szkło, do którego dodaje się różne barwniki, barwiąc w ten sposób szkło. Barwnik zmienia temperaturę o czy należy pamiętać przy wypalaniu i nakładaniu emalii. Emalie o najwyższej temperaturze topnienia nakłada się i wypala jako pierwsze, emalie o niższych temperaturach w odpowiedniej  kolejności. Emalię  zmieszaną z wodą destylowaną w postaci papki o konsystencji gęstej śmietany nakłada się przy pomocy szpatułek szklanych lub ze stali nierdzewnej. Nadmiar wody ściąga się przy pomocy bibuły lub bawełnianej szmatki. Następny etap to suszenie. Przed wypalaniem emalię należy dokładnie wysuszyć pod lampą, w piecyku lub suszarce. (B.A.)

ENKOLPION – zob. ZAWIESZENIA NA SZYJĘ

 


 

FAKTUROWANIE – jest to pokrywanie powierzchni przedmiotu lub jej wybranych fragmentów drobniutkimi wgłębionymi elementami plastycznymi, skontrastowanymi pod względem faktury z wypolerowaną powierzchnią. (G.M.)

FERETA – zob. ZAPINKA

FERMUAR – zob. ZAPINKA

FIBULA – zob. ZAPINKA

FILIGRAN – połączenie dwóch słów łacińskich: filum – nić i grana – ziarno, dało nazwę technice złotniczej stosowanej już w starożytności. Nić stosowana w tej technice to dwa skręcone druty, które były rozklepywane lub walcowane. Następnie skręcane. Najczęściej spotykanymi motywami są: okrągłe i owalne spirale, tzw, pantofelki, eski i podwójne spirale. Bardzo często fragmenty ze zwijanych skrętek umieszcza się w polach obramowanych grubszym spłaszczonym drucikiem lub warkoczem z trzech lub czterech drucików, ewentualnie tzw. spiralą. Jest to swego rodzaju kontur. Na skrzyżowaniach konturów często znajduje się jedna lub kilka granuli. Dzisiejszy filigran różni się od dawnego przede wszystkim tym, że do  około XII wieku przeważał w ornamentyce granulat, a więc ornament z kuleczek; teraz przeważa ornament zbudowany z nici, a wiec skrętek z drutu. Główne odmiany filigranu to filigran z tłem, filigran ażurowy i tzw. objętościowy. Składanie filigranu następuje  przez sklejenie  i lutowanie elementów, które układane są na blasze  pokrytej tłuszczem. Następnie wszystko obsypywano malachitem. (B.A.)

FORGA – zob. KITA

FORMA ZŁOTNICZA – przedmiot trójwymiarowy, w swej bryle nawiązujący do historycznie pojmowanego dzieła sztuki złotniczej, niezależnie od zastosowanych technik i materiałów. (P.M.)

FREZOWANIE – obróbka skrawaniem, podczas którego obrabiane są przedmioty płaskie i kształtowe z różnych materiałów. Do frezowania służą frezy – narzędzia wieloostrzowe, które podczas frezowania wykonują ruch obrotowy, a przedmiot obrotowy przesuwa się. (B.A.)

 


 

GALWANOPLASTYKA – proces wytwarzania dość grubych powłok metalicznych nie związanych na stałe z podłożem ze względu na to, że podłożem nie jest metal, a celem nakładania powłok metalicznych jest utrwalenie kształtu przedmiotów wykonanych z materiałów mało trwałych. Wszystkie materiały i przedmioty można pokryć powłoką metalową, jeżeli uda się najpierw na tych przedmiotach utworzyć cienką warstwę przewodzącą prąd elektryczny, do której podłączony będzie cienki przewód w postaci drutu miedzianego. (B.A.)

GARNITUR BIŻUTERII – zespół biżuterii stanowiący komplet ozdób utrzymanych w jednym typie, najczęściej wykonanych przez tego samego artystę. W skład garniturów wchodzą – w zależności od mody – pierścienie, bransolety, naszyjniki, kolczyki, brosze, diademy, spinki. (G.M.)

GILSZOWANIE – inaczej radełkowanie, to rycie na powierzchni wyrobu całej siatki linii prostych, falistych, łuków – z dużą dokładnością. Główny cel gilszowania to zdobienie powierzchni przedmiotów użytkowych wykonanych z metali szlachetnych wzorem geometrycznym czy ornamentacyjnym. Gilszowanie wykonywane było specjalnie do tego celu skonstruowanymi maszynami zwanymi gilszarkami. (B.A.)

GŁADZENIE – zabiegu tego dokonuje się dokładnie oszlifowanym i oczyszczonym przedmiocie, wygotowując go w „bejcy” w celu uzyskania na jego powierzchni warstewki czystego srebra pozbawionego domieszek innych metali nieszlachetnych. W ten sposób przygotowaną powierzchnię zwilża się mydlikami i silnie gładzi śliskim polerstalem. (G.M.)

GRAWEROWANIE – naniesienie na przedmiot rysunku, ornamentów, napisów za pomocą ryclów grawerskich. Wyróżniamy: grawerowanie płaskie - pozytywowe, grawerowanie trójwymiarowe, wypukłe oraz wklęsłe – negatywowe.  Do grawerowania używa się wszelkiego rodzaju rylców, dłut oraz pilników. W zależności od rodzaju grawerowania, rylcem lub dłutem wybieramy tło bądź rysunek w ten sposób tworzona jest matryca. Następnie w gotową matrycę wlewamy materiał, z którego ma powstać gotowy produkt. (B.A.)

GRANULACJA  – pokrywanie powierzchni zdobionej małymi kuleczkami. Nanoszone są one dmuchawką lub są przylutowywane. Granulki osiągają nawet 0,1 mm średnicy. Jest to technika pracochłonna i droga, toteż zastępowana jest techniką PSEUDOGRANULACJI (B.M.)

GUZ – (staropol. PĄGWICA) – kolista, kulista lub gruszkowata zapinka stroju. Guziki podłużne w formie kołeczków przetykanych przez pętelki nazywano HETKAMI lub KNEBELKAMI. (G.M.)

GUZ – zob. ZAPINKA

GUZIK – zob. ZAPINKA

 


 

HACZYK – zob. ZAPINKA

HALSBAND – zob. NASZYJNIK

HETKA – guziki podłużne w formie kołeczków przetykanych przez pętelki – zob. GUZ (G.M.)

 


 

INKRUSTRACJA  technika złotnicza, która ma swój początek w tzw. CHRYZOGRAFII stosowanej w starożytnej Grecji, a polegająca na ozdabianiu wyrobów z brązu złotem i srebrem. Podstawową metodą było inkrustowanie wgłębne polegające na tym, że rysunek na zdobionym wyrobie wycinany był przez grawera rylcami grawerskimi lub dłutami grawerskimi w specyficzny sposób, tak aby powstało wgłębienie mające w przekroju kształt jaskółczego ogona – rowek był węższy na powierzchni materiału i rozszerzający się w głębi. W tak przygotowany rowek wkładano drut z metalu lub stopu o kolorze kontrastującym z metalem inkrustowanym. Drut ten był następnie wklepywany młotkiem. Drut klinował się w rozszerzającym się ku dołowi rowku i nie miał możliwości wysunięcia się. Ewentualne wypukłości były szlifowane do wyrównania powierzchni i polerowane. (B.A.)

INTAGLIO – wzór czy ornament wycięty w głąb; wycięcie, zarzeźbianie wgłąb, wycinanie negatywu, często wypełnienia EMALIĄ czy NIELLO. (…) Intaglio było wykonywane technikami grawerskimi przy użyciu rylców lub dłut do metalu – puncy tnących, w tym przecinaków. (J.A.R)

 


 

JUBILERSTWO – dziedzina rzemiosła artystycznego, zajmująca się wytwarzaniem wyrobów drogocennych materiałów.

 


 

KABŁĄCZEK SKRONIOWY – ozdoba w formie kabłąka z esowatym zakończeniem jednego z ramion, powszechnie stosowana we wczesnym średniowieczu. Kabłączki takie przymocowywano pojedynczo lub po kilka do tekstylnej opaski otaczającej głowę (tzw. CZÓŁKA) (G.M.)

KAMERYZACJA – ozdabianie kamieniami szlachetnymi i ozdobnymi (B.A.)

KANAK – zob. NASZYJNIK

KAPLERZ – zob. ZAWIESZENIA NA SZYJĘ

KARABIŃCZYK – zob. ZAPINKA

KEUM – BOO – to stara technika koreańska stosowana do dzisiaj, wykorzystywana przez współczesnych artystów złotników. Technika ta polega na pokrywaniu przedmiotów srebrnych lub ich fragmentów, cienką blachą z czystego złota. Cienkie blaszki złota nie są przyklejane lecz trwale powiązane z podłożem metodą dyfuzji. Przedmiot lub element srebrny, który będzie pokrywany złotem, po przygotowaniu należy podgrzać do odpowiedniej temperatury, następnie pęsetką nakładamy wcześniej wycięte elementy ze złota. Po nałożeniu na ciepłe srebro, złoto dociska się w miejscu przeznaczenia wypolerowanym stalowym gładzikiem. (B.A.)

KITA (staropol. FOGA, KOMETA, TRZĘSIENIE) – ozdoba w formie sterczącego pędzla, wykonana z piór, włosia lub blaszek ujętych u dołu w bogatą zwykle oprawę z kamieni szlachetnych. Niekiedy kita przybierała formę skośnie osadzonego ogona komety lub skrzydła ptasiego. Służyła do dekoracji nakryć głowy damskich i męskich (w tym także szyszaków bojowych), uprzęży koni, a w nowszych czasach (szczególnie w 2 poł. XVIII w.) fryzur kobiecych – zwana wtedy EGRETĄ (zob. także SZKOFIA) (G.M.)

KLAMRA – zob. ZAPINKA

KLEJNOT – przedmiot ozdobny, wykonany z kosztownych materiałów (G.M.)

KUCIE – najwcześniej stosowany sposób obróbki metalu było kucie polegające na kształtowaniu przedmiotu przez uderzenie młotkiem w kawałek metalu leżący na twardym podłożu. Metal uderzany jest młotkiem w taki sposób, aby przybrał żądany kształt. Kucie można przeprowadzić na gorąco i na zimno (KLEPANIE).  (B.A.)

KNEBELEK – guziki podłużne w formie kołeczków przetykanych przez pętelki (G.M.)

KOLCZYK – ozdoba zawieszana na płatku ucha w dolnej części muszli usznej; najczęściej wykonywana w formie obręczy lub wisiora z odmykanym kabłączkiem. Kolczyk może być umocowany zaciskiem (jak współczesny KLIPS) lub przetknięty przez otwór przekłuty w płatku ucha; zob. też ZAUSZNICA (G.M.)

KLAMRA – zob. ZAPINKA

KLEJENIE – połączenie za pomocą kleju w złotnictwie spotyka się czasami tam, gdzie połączyć trzeba dwa metale, których nie można zlutować (np. srebro z tytanem) lub nie ma możliwości połączenia przez wykorzystanie rozszerzalności metalu pod wpływem temperatury. Zaletą jest to, że można łączyć dwa materiały. Proces klejenia to dwie operacje: nałożenie kleju na klejone elementy oraz odpowiednie unieruchomienie i dociśnięcie łączonych elementów. (B.A.)

KLEPANIE – kształtowanie przedmiotów z blachy poprzez uderzenia młotkami. Różni się od kucia tym, że blachy obrabiane są na zimno i są to blachy do 2 mm grubości. Podczas klepania blacha jest rozciągana, zgniatana i wciągana tak, aby powstał przedmiot o oczekiwanym kształcie. (B.A.)

KLIPS – współczesny rodzaj kolczyka, umocowanego zaciskiem do płatka ucha. (G.M.)

KOLIA – zob. NASZYJNIK

KOMETA – zob. KITA

KORONKA  rodzaj ażurowej oprawy PIERŚCIENIA, w której kamień ujęty jest kilkoma delikatnymi „łapkami”. (G.M.)

 


 

LUNULA – zob. WISIOR - (grec. meniskos) - zawieszka w kształcie sierpa księżyca, pełniąca funkcję apotropaiczną, w starożytności reprezentująca moc i chroniąca przed złymi siłami. Noszona przez dzieci podatne na złe uroki, młode kobiety, a także zwierzęta (szczególnie wielbłądy, konie i koty). Interpretowane jako symbol płodności. (B.M.)

LUTOWANIE – proces polegający na łączeniu metalowych części za pomocą stopów zwanych lutami, które mają niższą temperaturę topnienia niż łączone metalowe elementy. (B.A.)

LUTOWANIE MIĘKKIE – temperatura topnienia lutów dochodzi do 450 C. Najczęściej stosowany lut miękki do lutowania metali ciężkich (stal, miedź, cynk i ich stopy) to lut cynowo - ołowiowy. Nagrzewa się brzegi łączonych elementów i stapia się lut; najczęściej lutownicami elektrycznymi z końcówkami grzejącymi – kolbami wykonanymi z miedzi. (B.A.)

LUTOWANIE TWARDE – temperatura topnienia lutów powyżej 450 C. Do lutowania twardego metali lekkich, czyli aluminium i jego stopów używa się lutów aluminiowo-krzemowych. Do lutowania twardego metali ciężkich, czyli stali konstrukcyjnej i nierdzewnej, miedzi i jej stopów, stopów srebra i stopów złota oraz platyny używa się całej gamy lutów srebrnych, miedzianych, mosiężnych i brązowych, złotych i platynowych. (B.A.)

 


 

ŁAŃCUCH – zob. NASZYJNIK

 


 

MANELA – zob. BRANSOLETA

MATOWANIE  rozróżniamy matowanie mechaniczne i chemiczne. Najprostszym i najczęściej stosowanym sposobem uzyskania powierzchni matowej jest opracowanie jej papierami ściernymi o różnej wielkości ziaren. Najciekawszą „drapankę” uzyskuje się przecierając powierzchnię ręcznie papierem w różnych kierunkach. (B.A.)

MEDALION – zob. WISIOR

MOKUME – GANE – japońska technika łączenia różnokolorowych metali i stopów oparta na zjawisku dyfuzji – przenikaniu międzycząsteczkowym. Technika stosowana od XVII wieku przez płatnerzy do wykonywania samurajskich mieczy powstających z kilku warstw różnego rodzaju stali skuwanych na gorąco. Technikę tę stosowano, również do wyrobu przedmiotów użytkowych, w tym biżuterii z metali szlachetnych i stopów metali nieżelaznych. Mokume – gane to po polsku słoje drewna widziane w metalu. Ten charakterystyczny wzór powstaje podczas skomplikowanego procesu: najpierw wykonuje się laminat z kilku warstw metali i ich stopów kontrastujących ze sobą kolorami, a następnie poddaje się ten laminat różnym procesom obróbki plastycznej i mechanicznej, doprowadzając do zmian ułożenia warstw wcześniej równoległych. Klasyczne połączenie warstw laminatu następuje poprzez zjawisko dyfuzji – przenikania międzycząsteczkowego bez użycia lutów. Laminat wykonywany może być z różnych metali i stopów. (B.A.)

 


 

NABIJANIE – kontrastujący kolorystycznie metal nakładano na odpowiednio przygotowaną powierzchnię metalu, który miał być ozdobiony. Przygotowanie to polegało na wykonaniu dłutami grawerskimi na powierzchni wielu zadziorów w postaci ostrych wiórków. Materiał nabijany stosowano w trzech postaciach: cienkie paski, drut, folia albo cienka blacha. (B.A.)

NARAMIENNIK – zob. BRANSOLETA

NASZYJNIK – (staropol. KANAK lub z niem. HALSBAND) – ozdoba szyi, najczęściej w postaci łańcucha lub łańcuchów (niekiedy z ozdobnym WISIOREM), paciorków nanizanych na sznurek, albo połączonych ze sobą opraw z drogimi kamieniami – tzw. KOLIA. Szczególnym rodzajem KOLI jest RIWIERA – ozdoba szyi w postaci wstęgi gęsto usianej drobnymi diamentami. (G.M.)

NIELLO – to technika zdobienia wyrobów z metali szlachetnych, zwłaszcza srebrnych, znana i stosowana już przez złotników w starożytnym Rzymie. Polega ona na wypełnianiu wcześniej przygotowanych wgłębień na powierzchni wyrobów masą zwaną niellem. Masa ta to mieszanka siarczków trzech metali: srebra, miedzi i ołowiu. Mieszanina ma kolor, w zależności od proporcji, od grafitowej szarości do głębokiej czerni ze szklistym połyskiem. Łatwo się nakłada, łatwo wypala. (B.A.) Grawerowane ornamenty w starożytności wypełniano sproszkowanym, przetartym stopem, a następnie podgrzewano. (B.M.)

NITOWANIE  łączenie elementów za pomocą nitów, czyli prętów wprowadzonych do otworów nawierconych w łączonych elementach i zakucie końcówek prętów tak, aby powstało połączenie. (B.A.)

NOSZENIE – zob. WISIOR

 


 

OBRĄCZKA – zob. PIERŚCIEŃ

OBRĘCZ – zob. PAS

OBRÓBKA UBYTKOWA – podstawowa metoda obróbki metalu.  Trzeba elementy przedmiotu narysować na materiale, a następnie je wyciąć.  Narysować – trasować, tzn. przenieść rysunek na materiał przy pomocy przyborów, mierząc wszystko dokładnie przyrządami pomiarowymi. Podczas tej operacji powstają ubytki. (B.A.)

ODLEWNICTWO – odlewnictwo dzieli się na rodzaje w zależności od kilku czynników, od rodzaju użytego do odlewu metalu, od rodzaju formy, do której będzie wlewany metal: formy jednorazowe – piaskowe i skorupowe oraz formy wielokrotnego użytku – składane, wykonane z metalu, od materiału, z którego wykonane będą modele: modele wtapiane lub wypalane, od metody zalewania formy metalem: grawitacyjne polegające na wlewaniu bez żadnego wspomagania – działa tylko ciężar wlewanego metalu; odśrodkowe – siła odśrodkowa pomaga wypełnić formę roztopionym metalem; próżniowe – próżnia zasysa roztopiony metal i wspomaga w dokładnym wypełnieniu formy; podobnie działa odlewanie próżniowociśnieniowe. Dodatkowym podziałem może być podział wynikający ze sposobu czy zastosowania pieca, w którym będzie topiony metal: piece elektryczne, indukcyjne, łukowe, gazowe, koksowe czy też starożytne dymarki. (B.A.)

ODLEW NA WOSK TRACONY – znana od czasów starożytnych metoda wykonywania odlewów z metalu. Model obiektu wykonuje się z wosku i dodaje doń podłużne elementy – oczywiście też z wosku – które będą spełniać funkcję kanału wlewowego oraz niekiedy kanałów odpowietrzających. Całość zatapia się w płynnej, gipsopodobnej masie ogniotrwałej (np. gresso) tak, aby końce elementów z wosku, mających spełniać funkcję kanału wlewowego i ewentualnie kanałów odpowietrzających, pozostały na powierzchni formy gipsowej. Po zastygnięciu formę zawierającą w środku oryginał woskowy podgrzewa się i wypala. W trakcie tej operacji wosk „znika” – wypala się lub odparowywuje, pozostawiając swe negatywowe odwzorowanie wewnątrz gipsowej formy. Wejściem do tegoż negatywu jest puste miejsce – otwór na powierzchni, czyli wlot kanału wlewowego. W ten otwór wlewa się w roztopiony metal, który powinien wypełniać całą negatywową przestrzeń formy. Następnie usuwa się formę gipsową metodami mechanicznymi (pokruszenie, rozbicie, wypłukanie) i pozostaje odlew metalowy, który po przeprowadzeniu właściwych procedur obróbki mechanicznej (odcięcie kanału wlewowego, zastosowanie technik cyzelskich) będzie wiernym odwzorowaniem oryginału woskowego, „utraconego” podczas wygrzewania formy. (J.A.R)

OKSYDOWANIE – to potoczna nazwa postarzania lub czernienia srebra i stopów zawierających miedź. Oksydowanie to inaczej utlenianie, uzyskiwanie ciemnego zabarwienia na powierzchni odbywa się przez tworzenie warstewki siarczków srebra i siarczków miedzi. Trafniejszym określeniem jest patynowanie, czyli nadawanie przedmiotowi sztucznego wyglądu starego –  spatynowanego. (B.A.)

 


 

PAS – oprócz swej roli funkcjonalnej pełnił nieraz rolę czysto dekoracyjną – bywał bogato zdobiony elementami metalowymi nanizanymi na taśmę lub też wykonany z łączonych przegubowo segmentów albo ogniw łańcucha. Zapinany na KLAMRĘ (zob. ZAPINKA). Metalowe paski noszone przez kobiety w XVII w. nazywano OBRĘCZAMI. (G.M.)

PĄGWICA – zob. GUZ

PIASKOWANIE - sposób uzyskiwania matowych, satynowych powierzchni. Proces piaskowania polega na wyrzucaniu sprężonym powietrzem piasku, który uderzając w powierzchnię obrabianego przedmiotu kaleczy ją. (B.A.)

PIERŚCIEŃ – ozdoba palca, dawniej noszona na wszystkich palcach dłoni nie wyłączając kciuka; niekiedy również noszona na palcach stóp, zwłaszcza u ludów pozaeuropejskich. Może posiadać najrozmaitsze formy – od najprostszych, gładkich OBRĄCZEK do rozbudowanych ozdób dekorowanych kamieniami szlachetnymi. Oprócz kamieni oprawiano w pierścienie małe talizmany, małe zegarki, a nawet ołtarzyki; niekiedy umieszczano w nich skrytki. Spotyka się także pierścienie rozkładane. Popularnym rodzajem pierścienia jest SYGNET, mający w oprawnym kamieniu wyryty techniką INTAGLIO herb lub inne godło, stanowiący tłok pieczętny. Klasyczna budowa pierścienie jest tak pomyślana, że oprawny w nim kamień ma oświetlenie od spodu, co wzmaga jego grę świateł, zaś sam pierścień jest dobrze osadzony na palcu i utrzymuje się w odpowiednim położeniu.  Taki pierścień składa się z SZYNY – obrączki mocującej całość na palcu, dwu wsporników podtrzymujących oprawę kamienia, która z kolei składa się z ażurowej BIZY od spodu i PLATY na wierzchu. PLATA w swej centralnej części ma oprawiony główny kamień, zaś na jej obrzeżu umieszcza się towarzyszące drobne kamienie lub inne zdobienia. W nowożytnych pierścieniach spotykanym powszechnie rodzajem ażurowej oprawy jest KORONKA, w której kamień ujęty jest kilkoma delikatnymi „łapkami”. (G.M.)

PIŁOWANIE  obróbka ubytkowa różnego rodzaju pilnikami mająca na celu usunięcie części materiału po to, by uzyskać wymagane kształty i wymiary detalu, odpowiednią gładkość powierzchni. W pracowni złotniczej używa się wielu pilników o kilku wielkościach nacięć i różnie ukształtowanych. (B.A.)

PLATA – część PIERŚCIENIA

POLEROWANIE – to proces polerowania, czyli wygładzania powierzchni. W dawnych czasach , gdy polerowanie z konieczności wykonywano ręcznie, najczęściej stosowanym sposobem było wygładzenie powierzchni gładzikami wykonywanymi  z agatu, krwawnika lub polerowanej stali. Polerowanie mechaniczne dzieli się na polerowanie obracającymi się tarczami polerskimi z użyciem past i polerowanie w urządzeniach, w których czynnikami polerującymi są różne materiały wprowadzane w ruch kilkoma sposobami.  (B.A.)

POŁĄCZENIA BLACHARSKIE  (inaczej FELCOWANIE) połączenie blach polegające na zagięciu brzegów, tak aby powstały w przekroju dwa zazębiające się haczyki, które zostają następnie dociśnięte. (B.A.)

POŁĄCZENIE GWINTOWE  stosowane głównie w budowie maszyn zaliczane są do połączeń rozłącznych. Połączenia gwintowe dzieli się na bezpośrednie, gdy jedna z części jest wkręcana w drugą lub pośrednie, gdy części łączone są za pomocą śrub lub wkrętów i nakrętek. (B.A.)

POWŁOKI GALWANICZNE – tworzenie trwałych powłok metalowych na innych metalach oparte jest na zjawiskach fizycznych. Zajmuje się tym procesem dział galwanotechniki zwany galwanostegią.  Tworzy się powłoki cienkie ochronne i ozdobne ora powłoki grubsze konstrukcyjne z twardych metali na częściach maszyn, które poddawane są dużym obciążeniom. Osadzanie odbywa się w roztworach wodnych soli tych metali. (B.A.)

 


 

REPUSOWANIE  (zwane także trybowaniem lub cyzelowaniem kształtującym) kształtowanie płaskorzeźb z blachy przez wyklepywanie młotkami i puncami. . Podstawowe narzędzia techniki: młotek cyzelerski, młotki służące do klepania oraz punce – metalowe pręty wykonywane ze stali narzędziowej, o różnie ukształtowanych końcach, którymi kształtuje się lub fakturuje blachę uderzając w drugi koniec młotkiem. (B.A.)

RIWIERA – zob. NASZYJNIK

RYNGRAF – zob. ZAWIESZENIA NA SZYJĘ

RYNGRAR – zob. ZAWIESZENIA NA SZYJĘ

 


 

SKROBANIE   (zwane także przez starszych złotników szabrowaniem) operacja mająca na celu zdjęcie pewnej grubości warstwy materiału z obrabianego elementu jest skrobanie. Skrobanie wykonuje się narzędziami, które nazywa się skrobakami. Skrobak – inaczej szaber. (B.A.)

SPAWANIE – łączenie elementów przez nadtopienie brzegów tych elementów, tzn. podgrzanie do takiej temperatury, w której brzegi metalowych elementów topią się i zlewają. (B.A.)

SPAWANIE ELEKTRONOWE – polega na nagrzaniu i stapianiu metali wiązką elektronów. Wolframowa elektroda podczas przepływu prądu elektrycznego rozgrzewa się do wysokiej temperatury i staje się źródłem emisji elektronów. Energia kinetyczna zmienia się w energię cieplną i powoduje nadtapianie metali. (B.A.)

SPAWANIE ELEKTRYCZNE ŁUKOWE – źródłem ciepła jest łuk elektryczny wywołany przez prąd stały lub zmienny (2400-6000). Spawanie prądem stałym jest bardziej uniwersalne – spawać można większość metali różnymi elektrodami.  (B.A.)

SPAWANIE GAZOWE – źródłem ciepła powodującym nadtapianie brzegów spawanych elementów i spoiwa jest płomień gazu palnego w atmosferze tlenu.  Gazem takim głównie jest acetylen, rzadko wodór. (B.A.)

SPAWANIE W OSŁONIE ARGONU – (lub dwutlenku węgla) odbywa się podczas przeskakiwania łuku elektrycznego pomiędzy elektrodą wolframową (nietopliwą) lub elektrodą w postaci grubego drutu (topliwą).  Stosowane głównie przy spawaniu stopów aluminium, miedzi, tytanu, stali nierdzewnych. (B.A.)

SPINKA – zob. ZAPINKA

SPRZĄCZKA – zob. ZAPINKA

SYGNET – zob. PIERŚCIEŃ

SZKAPLERZ – zob. ZAWIESZENIA  NA SZYJĘ

SZKOFIA – ozdoba z blaszek przypominająca kształtem skrzydło ptaka, osadzona na pionowym trzpieniu. Służyła jako dekoracja kołpaków. (G.M.)

SZLIFOWANIE – jest to wygładzanie powierzchni przedmiotu, usuwanie nierówności powstałych na skutek poprzedniej obróbki. (G.M.)

SZPILA – zob. ZAPINKA

SZTANCOWANIE - technika złotnicza, stosowana przy wyrobie monet i medalionów. Na kawałki miękkiego metalu (tzw. poduszka) nakłada się krążek metalu twardego, a na niego sztancę. Wyrób uzyskuje się poprzez uderzanie w górną partię sztancy młotkiem. (B.M.)

SZTUKA ZŁOTNICZA  pojęcie mieszczące się w szerokim pojęciu sztuki. Opisuje trójwymiarowe prace wykonane technikami złotniczymi i przy użyciu narzędzi i materiałów stosowanych tradycyjnie w warsztacie złotniczym. (P.M.)

SZYNA – część PIERŚCIENIA

 


 

ŚCIERANIE – jest niejako kontynuacją szlifowania, z tym że używa się past z niezwykle miałkich i delikatnych materiałów. Ich dobór zależy w zasadzie – tak jak przy szlifowaniu – od indywidualnych przyzwyczajeń rzemieślnika. (G.M.)

 


 

TECHNIKI ZŁOTNICZE - do najważniejszych technik złotniczych można zaliczyć: trybowanie przy zastosowaniu matryc, sztancowanie, odlewanie, łączenie (nitowanie, lutowanie), kucie, klepanie, trybowanie z wolnej ręki, ciągnienie drutu, odlewanie na wosk tracony, repusowanie. Dodatkowo stosowane są również skomplikowane techniki zdobnicze, takie jak: granulacja, filigran, inkrustacja, emaliowanie, niello, szkliwienie, złocenie, srebrzenie, osadzanie kamieni szlachetnych i półszlachetnych (B.M.).

TŁOCZENIE  to obróbka plastyczna, która dzieli się na kilka działów w zależności od stosowanych urządzeń (prasy) oraz narzędzi kształtujących i wykrawających. Tłoczenie to wydajna metoda kształtowania różnych przedmiotów z materiałów zdolnych do odkształceń plastycznych.  Takimi materiałami są metale i ich stopy. (B.A.)

TOCZENIE  obróbka skrawaniem, podczas której obrabiane są przedmioty o powierzchniach walcowych zewnętrznych i wewnętrznych. Obrabiany przedmiot zamocowany w uchwycie i podparty w razie potrzeby (przy znacznej długości) tzw. konikiem ma wymuszony przez mechanizm tokarki ruch obrotowy, a narzędziem skrawającym jest nóż tokarski przesuwający się wzdłuż osi obrabianego metalu. (B.A.)

TORKWES - sztywny naszyjnik w formie obręczy z zapięciami lub głowicami z przodu. Rozpowszechnione już w starożytności w Europie, Azji i na Bliskim Wschodzie. Były insygniami gockich i germańskich plemion w okresie rzymskim. (B.M.) 

TRASOWANIE  narysować – trasować, tzn. przenieść rysunek na materiał przy pomocy przyborów liniał, kątownik, cyrkiel itp.), mierząc wszystko dokładnie przyrządami pomiarowymi (suwmiarki, śruby mikrometryczne, mierniki itp.). (B.A.)

TRAWIENIE – jest to wykonywanie metodą chemiczną – podobnie jak w technikach mokrych w grafice – rysunku wgłębnego na powierzchni blachy. (G.M.)

TRYBOWANIE PRZY ZASTOSOWANIU MATRYC - technika złotnicza, w której proces wytłaczania odbywa się na matrycach kamiennych, glinianych, metalowych lub drewnianych. Na matrycy wykonywany był cały ornament, jego fragment lub luźne elementy. Technika ta znana jest od starożytności. Wykonywaną nią blaszki, którymi okładano meble, zbroje, diademy oraz ornamenty naszywane na odzież. (B.M.)

TRZĘSIENIE – zob. KITA

 


 

UNCJA – jednostka masy (wagi) – wynosząca 31.1035 g. tzw. uncja troy, i taka jest stosowana w jubilerstwie. Uncja troy, czyli trojańska, wzięła swą nazwę od miasta Troyes we Francji, będącego w średniowieczu ważnym ośrodkiem handlowym. Istnieje też uncja wynosząca 1/16 funta, czyli 28,3495 g. tzw. uncja savoir-dupois. Uncja rzymska wynosiła 27,288 g. natomiast uncja wprowadzona w 1555 r. w Norymberdze, równa 1/12 funta, wynosi 29,8 g. (J.A.R.)

 


 

WIERCENIE OTWORÓW  ma na celu wykonanie otworów w materiale, rozwiercanie to powiększanie otworu oraz zwiększenie jego dokładności. Czynność tę wykonuje się wiertłami zamocowanymi w różnego rodzaju wiertarkach. Poczynając od dawniej używanych furkadeł, poprzez wiertarki napędzane  siłą mięśni i silnikami elektrycznymi, trzymane w rękach, do stojących na specjalnych stojakach stołowych i dużych mocowanych do podłogi. (B.A.)

WISIOR – ozdoba o przeważnie zwartej formie, noszona najczęściej na łańcuchu na szyi, niekiedy przypinana do stroju ZAPINKĄ. Wisiorki zawieszane u paska, przy DEWIZCE lub przy BRANSOLECIE zwano brelokami. Noszone na piersiach mogły mieć najrozmaitsze formy, a że były – ze względu na miejsce zawieszania – uważane za ozdoby najbardziej reprezentacyjne, często zawierały różne godła, przedstawienia dewocyjne, portrety osób bliskich lub rządzących; niekiedy miały charakter czysto dekoracyjny. Do popularnych wisiorów należały koliste lub owalne MEDALIONY, w formie otwieranych kapsułek, w których noszono podobizny, drobne pamiątki lub relikwie. Popularną formą w starożytności była LUNULA – wisior w kształcie półksiężyca. Niekiedy funkcję wisiorków lub breloków spełniały małe flakoniki na wonności, tzw. BALSAMKI. (G.M.)

WYCINANIE LASEROWE – najnowocześniejszy, i tym samym najprecyzyjniejszy, sposób wycinania w blasze i innych materiałach skomplikowanych ornamentów jest wycinanie laserowe. Wykonuje się taką operację przy pomocy grawerek laserowych z podajnikami do wycinania. Urządzenia laserowe wycinają oraz tworzą trwałe wizerunki i faktury na powierzchni materiału poprzez termiczne usuwanie wybranych jego fragmentów. (B.A.)

WYCINANIE NOŻYCAMI RĘCZNYMI – nożycami ręcznymi prostymi i wygiętymi ciąć można cienkie blachy do 0,5-0,6 mm, grubszą tylko niepotrzebnie pokaleczy się ją i powygina. Należy pamiętać, żeby podczas cięcia nie rozchylać nożyc całkowicie, najskuteczniej ostrza chwytają i tną blachę, gdy rozchyli się je do 2/3 długości. (B.A.)

WYCINANIE NOŻYCAMI STOŁOWYMI – nożyce stołowe, tzn. gilotyna, są niezastąpione w wielu przypadkach.  Zwłaszcza przy wycinaniu z blachy pasków, prostokątów, zewnętrznych łuków, dużych kółek. Użycie gilotyny ułatwia i przyśpiesza pracę. (B.A.)

WYCINANIE PIŁKAMI WŁOSOWYMI – piłki włosowe (dawna nazwa z języka niemieckiego – laubzega) – niezwykle przydatne narzędzia, szczególnie przy wycinaniu elementów biżuterii czy ornamentów w blasze. Produkowane przez kilka firm szwajcarskich i niemieckich z dobrej stali narzędziowej. Piłki oznaczone 6 są najgrubsze, a 8/0 najcieńsze. (B.A.)

WYKRAWANIE   odbywa się na prasach udarowych z użyciem przyrządów zwanych wykrojnikami. Są to często bardzo skomplikowane i precyzyjne urządzenia umożliwiające wycinanie z blachy identycznych przedmiotów lub elementów. (B.A.)

WYOBLANIE – wykonuje się je na tokarni podobnej do tokarni stolarskiej przy pomocy odpowiednio ukształtowanych form zwanych kopytami oraz wyoblaków. Tokarnia taka to zwykle standardowy uchwyt tokarski (lub wrzeciono z zabierakiem), w którym mocuje się jedno- lub wieloczęściowe kopyto. (B.A.)

WYTRAWIANIE – to technika pokrewna grawerowaniu, zwana także trawieniem. Celem wytrawiania jest uzyskanie wklęsłego rysunku na powierzchni przedmiotu wykonanego z metalu. Uzyskany wklęsły rysunek może być wykończony przez polerowanie całości, przez dodatkowe fakturowanie i oksydowanie wgłębień, przez ich wypełnienie emaliami lub NIELLEM. (B.A.)

 


 

ZAWIESZENIA NA SZYJĘ   są to dewocjonalia osobistego użytku, noszone na szyi, mające najrozmaitsze formy. Do najpopularniejszych należą krzyżyki i owale lub okrągłe medaliki. W okresie wczesnochrześcijańskim noszono tzw. ENKOLPIONY – rodzaj medalionów w formie odmykanych kapsułek lub krzyżyków, w których przechowywane relikwie lub wersety z Pisma Św. W wiekach XVII i XVIII szczególnie popularne były w Polsce tzw. KAPLERZE – prostokątne, niekiedy owalne obrazki (o wymiarach ok. 15 x 10 cm) malowane przeważnie na blasze miedzianej, a noszone w irchowych futerałach na piersiach pod ubraniem. Na awersie mają one najczęściej przedstawienie Matki Boskiej Częstochowskiej w ornamentowanym obramieniu (malowane tylko twarze i dłonie , szaty i bordiura grawerowane i złocone), na rewersie malowane olejno przedstawienia świętych. Kaplerz często mylnie utożsamiano ze SZKAPLERZEM (łac. scepularium), który stanowi część stroju zakonnego (lub jego miniaturę noszoną przez osoby świeckie) i jest zrobiony z tkaniny.  Od czasu konferencji barskiej spopularyzowały się RYNGRAFY – noszone na piersiach wypukłe tarcze z grawerowanym przedstawieniem Matki Boskiej i niekiedy Orła polskiego. Najrozmaitsze zawieszenia, najczęściej w postaci krzyży, mają charakter oznak godności kościelnych. (G.M.)

ZANKIEL – zob. ZAPINKA

ZAPINKA – (staropol. ZAPONA, CZERPAG: z niem. ZANKIEL) – służy do spinania części garderoby (tkaniny z tkaniną) oraz wszelkiego rodzaju pasków, naszyjników, bransolet itp. Najprymitywniejszą  formą spinania szat było zapięcie ich SZPILĄ (szpilką), używaną w nowszych czasach do przypinania kapeluszy, welonów, krawatów itp., przeważnie zaopatrzoną w ozdobną główkę. Bardziej rozbudowaną formę zapinki stanowi AGFAFA – rodzaj szpili ze sprężynującym zabezpieczeniem. We wczesnym średniowieczu bardzo popularna była odmiana zapinki z silnie rozbudowanym i dekoracyjnym  grzbietem- tzw. FIBULA. W czasach nowożytnych, zwłaszcza w XIX w., zapinka w typie agrafy bywała umieszczona na odwrocie BROSZY (broszek). Innym rodzajem zapięcia stroju są GUZY, GUZIKI i SPINKI (drobne, przeważnie ozdobne elementy, w różny sposób spinające tkaninie, np. spinki do mankietów). Wszelkiego typu pasy i taśmy zapinane są na KLAMRY, różnie skonstruowane – do najpopularniejszych i najstarszych należy SPRZĄCZKA, składająca się z przetyczki i kabłąka lub ramki. Małe klamerki służące  do spinania naszyjników zwano FERETAMI, lub z franc. FERMUARAMI. Dawnym i popularnym rodzajem zapinki był zwykły HACZYK, zabezpieczany niekiedy sprężyną – tzw. KARABIŃCZYK, powszechnie stosowany do przypinania dewizek, breloków itp. (G.M.)

ZAPONA – zob. zapinka

ZAUSZNICA – ozdoba zawieszana na załamaniu muszli usznej, wykonywana w formie ozdobnych wisiorów, najczęściej z metali szlachetnych; rozpowszechniona w średniowieczu. (G.M.)

ZAWIJANIE   (FALCOWANIE) dwie krawędzie blachy zahacza się o siebie i zaklepuje. Tak spojone złącza można dla wzmocnienia zawinąć i zaklepać raz jeszcze. Metoda ta, podobnie jak i poprzednia niezmiernie rzadko stosowana w złotnictwie, przydatna bywa wówczas, gdy z jakiś przyczyn nie można użyć wysokiej temperatury potrzebnej do lutowania blach. Otrzymane w wyniku zawijania dość trwałe pod względem technicznym spojenie pozostawia zawsze wyraźny, zgrubiały ślad. (G.M.)

ZGRZEWANIE   metoda łączenia elementów metalowych polegająca na doprowadzeniu miejsc styku do stanu prawie płynnego i odpowiednim docisku, tak aby nastąpiło trwałe połączenie. Ze względu na sposób podgrzewania i zastosowany nacisk rozróżnia się kilka rodzajów zgrzewania: zgrzewanie ogniskowe, gazowe, elektryczne oporowe, zwarciowe, punktowe, liniowe. (B.A.)

ZŁOCENIE OGNIOWE – to sposób złocenia wielu przedmiotów użytkowych  i sakralnych stosowany  przez dawnych mistrzów złotników i ludwisarzy, zanim wynaleziono sposoby nakładania powłok metalowych przy pomocy prądu elektrycznego. Sposób stosowany dzisiaj tylko przy renowacji zabytkowych przedmiotów, które muszą mieć grubą warstwę złota lub srebra. Jest to złocenie lub srebrzenie przez posmarowanie powierzchni przedmiotu amalgamatem złota lub amalgamatem srebra i podgrzanie, podczas, którego z amalgamatu odparowuje rtęć, a złoto lub srebro przywiera do podłoża.(B.A.)

ZŁOTNICTWO – działanie zajmujące się wytwarzaniem przedmiotów z metali szlachetnych, kamieni szlachetnych oraz innych drogocennych materiałów. W obecnym rozumieniu możliwe jest również stosowanie innych niż tradycyjne materiałów (wspólnie z metalami szlachetnymi), warunkiem jest ich trwałość (stal, tytan, kamienie ozdobne, itp.) oraz stosowanie technik złotniczych. Obejmuje wytwarzanie biżuterii, luksusowych przedmiotów codziennego użytku, przedmiotów służących kultowi religijnemu, broni, odznaczeń itp. (P.M.)

ZŁOTNICTWO ARTYSTYCZNE  termin tożsamy ze złotnictwem z jednym nader istotnym warunkiem: działalność złotnika musi polegać na twórczej modyfikacji tradycyjnego w swej funkcji przedmiotu w istotny i nowy sposób. (P.M.)